Б.Янжмаа

Төсвийг “мөшгөх” боломжтой байсан уу. Төсвийн мэдээлэл олон нийтэд хүртээмжтэй байна уу. Ойлгоход хялбар юм уу? Үүний хариулт нь төсвийн мэдээлэл ил тод байгаа эсэхийг тодорхойлно. Юутай ч төрийн ордонд төсөв болоод хүний эрхийн тухай яригдаж байна.

Өнгөрсөн хугацаанд тархи нь сүнсээ дарангуйлж ирсэн. Сүнсний эрин гэдэг маань тархиа жаахан хойш тавиад, зүрх сэтгэлээ хөгжүүлье гэсэн үг хэмээн сүнслэг зохиолч О.Өнөрцэцэг ярив.

УИХ-ын гишүүд “Миний бие энэхүү тангарагаасаа няцвал хуулийн хариуцлага хүлээнэ” гэдэг бол бөөгийн тангараг амь насаараа төлөх, ураг удмаараа дэнчин тавьдаг айхавтар хатуу үгтэй юм.

УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хууль зүйн ухааны доктор Л.Өлзийсайханы “Хууль бүтээх ажиллагаа ба парламентын хуралдааны дэг” лекцийн сонин хачинг дуулгая. Хуулийн төслийн эх баригчдад зориулсан энэ лекцэд дэг тойрсон олон учиг хөвөрч байна лээ.

Наадмын өдрүүдэд Силвиа Платыг уншсан маань намайг дэн дун болгож орхив. Энд хүч, бяр ханхлуулсан хагас нүцгэн эрчүүд нэгийгээ үзэж байхад, тэнд нэг өсвөр насны галзуу охин үе үе өөрийгөө “нухчих” гээд амар заяа үзүүлсэнгүй.

Олон улсын парламентын өдөр “Сэтгүүл зүйн лаборатори: Парламентын ардчиллыг бэхжүүлье!” хөтөлбөрийн оролцогчид Төрийн ордны “Үндсэн хууль” танхимд батламж гардаж авсан юм.

Орчин үед парламентын мэдээлэл зөвхөн “Хэн юу хэлэв” гэдэг мэдээ байхаа больсон. Харин тухайн хууль иргэдэд хэрхэн нөлөөлөх вэ, ямар эрсдэл, үр дагавартай вэ гэдгийг тайлбарлахыг илүү шаарддаг болсон гэж үздэг.

“Магна Харт” хэмээх эрх чөлөөний тунхаг батлагдсаны 811 жилийн ой зургадугаар сарын 15-ны өдөр тохиов. УИХ-ын нэгэн танхимд Магна Харт яагаад өнөөдөр ч ач холбогдолтой хэвээр байна вэ гэдэг асуултад нэгэн эрхэм хариулж байлаа.

Дилав хутагт Б.Жамсранжавын “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номыг дахин уншаад, онцгой санагдсан зарим хэсгүүдийг хүргэж байна.

Хүний зүрх сэтгэлд ёс суртахуун гэж байдаг юм байна. Магадгүй багахан хөрөнгөтэй ч түүнийгээ шударгаар олж авсан бол үүгээрээ бахархсаар энэ ертөнцөөс сэтгэл хангалуун буцдаг юм байна гэдгийг олж мэдсэн.

“Парламент олон нийтийн ашиг сонирхолд нийцсэн асуудлыг хэлэлцдэггүй” гэх шүүмжлэл явдаг. Иргэд цахим өргөдөл санаачлах замаар гол асуудалд УИХ-ын гишүүдийн анхаарлыг татах, нөлөөлөх боломж бий.

Хүн төрөлхтөнд амжилт авчирсан хоёр сэтгэлгээ бий. Нэг нь хийсвэрлэх нөгөө нь дизайн сэтгэлгээ юм. Асуудалд яаж хандахаас олон юм шалтгаалдаг. Юунд яаж хандах нь хэрхэн бодохтой холбоотой.

Тохирсон байх зарчим шинэ сэдэв ч эртний угшилтай. Аристотель, Аквины Томас нарын сэтгэгчдийн шударга ёсны үзэл сургаалд суурилжээ. Хүн баривчлах, цагдах, торгох шийтгэл ч “Тохирсон байх ёстой” гэдэг шаардлага эндээс үүссэн.

АНУ-ын Конгрессын номын сангийн монгол номын мэргэжилтэн, хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнэ “Ларсон гүн” өгүүлэл, нийтлэл зургийн цомог бүхий шинэ номынхоо тухай ийнхүү хуучлав.

Яг 100 жилийн өмнөх энэ өдөр буюу 1926 оны гуравдугаар сарын 20-ны өдөр "Бүгд найрамдах Монгол ард Улсын Засгийн газрын албаны сэтгүүл " хэвлэгдэж байжээ.

Сурагч О.Нандин-Эрдэнэ “Өсвөрийн парламент” хөтөлбөрт хамрагддаг. “Ардчилал ба хууль тогтоох засаглал” сэдвээр үе тэнгийнхэндээ сургалт хийжээ. Харин оюутан байхдаа гишүүний уулзалтад очиж байсан Н.Учрал өдгөө спикер болсон.

Германы анхны Канцлер Отто фон Бисмарк “Хууль яг зайдас шиг. Түүнийг хэрхэн хийж байгааг хараагүй нь дээр” гэж хэлсэн байдаг. Харин орчин үед эсрэгээр “гэдэс дотрыг” нь ч уудлах шахдаг болсон.

Хүний эрхийг хязгаарлахад тодорхой зарчим, шалгуур тавигддаг байна. Хуулийн төсөл боловсруулагчдын хувьд ч шинэхэн уг агуулгыг иргэд мэдэж авбал хууль тогтоогчдод илүү хэрсүү шаардлагууд тавих боломжтой юм билээ.

Цагаан сарын өмнөхөн Тусгаар тогтнолын ордонд болсон “Жангар хайлах ёслол” биднийг эсгий гэрт маань аваачиж, туульчийн баргил хоолой, товшуур хөгжим, хөг аялгуу, хархираа хөөмий хаанаас эхтэйг маань сануулах шиг.

Үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө юу, хүний нэр төр алдар хүнд илүү чухал уу хэмээх сэдэв тойрсон хэлэлцүүлэг өрнөсөөр байна. Аль аль нь чухал бас яруухан сонсогдох ч…